آداب نوشیدن آب در منابع طب سنتی

اعتقاد به درمان بیماری‌ها و پاکسازی بدن با نوشیدن روزانه حجم بالائی از آب، همان‌گونه که روزی از مرکز علمی مغرب‌زمین ترویج شد، اینک رفته رفته از سوی آن‌ها بی‌اعتبار می‌گردد و این عقیده را در ذهن مستحکم می‌کند که چه به جا است هر نظر و تفکری که مناسبت و مشابهت با نظرات بزرگان و معماران تمدن چند هزار ساله ایران زمین ندارد، بهتر است با دقت و دیدۀ نقادانه بررسی شود و پیش از پذیرش سرسرانه آن، با مبانی علوم سنتی و وحیانی سنجیده گردد.
آن‌چه در این مجال ارائه گشته است، بررسی کلیات و نکات نوشیدن آب در منابع طبی ایرانی و احادیث رسیده از ائمه اطهار علیهم‌السلام است.
آن‌چه مسلم است در منابع مورد بررسی، اتفاق‌نظر بر نوشیدن آب در حد نیاز و رفع عطش است؛ آن هم عطش صادق و نه نیاز غیرواقعی بدن به آب که به عطش کاذب معروف است. نکتۀ مهم این‌جاست که همان‌گونه که زیاده‌روی در پرخوری موجب بیماری و کسالت بدن است، زیاده‌روی در نوشیدن آب نیز نعمت سلامتی را از انسان خواهد گرفت. آن‌گونه که آب زیاد بنای یک ساختمان را نابود می‌کند و گیاهان یک زراعت را خفه می‌سازد.
 امام رضا (ع)می‌فرمایند: بدن انسان همچون زمین پاک و آماده برای زراعت است که اگر در آبادانی و آبدهی بدان مراقبت شود، به گونه‌ای که آب نه فراتر از نیاز بدان رسد تا آنرا غرق کند و نه از اندازۀ کمتر باشد تا آنرا به تشنگی گرفتار سازد، آبادانی‌اش استمرار می‌یابد و خرمی‌اش فزونی می‌گیرد و کشتش بالندگی و برکت می‌یابد.
پیامبر اکرم: دل‌ها را با خوراک و آب زیاد نمیرانید، زیرا دل به سان کشت است. اگر آب زیادی بدان رسانده شود می‌میرد و در مذمت زیاد نوشیدن آب، حضرت امیر می‌فرمایند: هرکس به پرخوردن و پرنوشیدن خو بگیرد، سنگدل می‌شود.
امام صادق (ع) می‌فرمایند: اگر مردم کمتر آب بیاشامند بدنشان پراستقامت می‌گردد. توصیه به کم نوشیدن آب خصوصاً در زمانی که شخص غذای چرب خورده باشد، در کلام معصوم سفارش شده است.
 و اما آن‌چه در منابع طب کهن ایران بدان اشاره گشته است:
طبیعت آب شیرین سرد و تر است و در تری چیزی بدان نمی‌رسد. بنابراین تسکین عطش و التهاب معده و کبد آن‌گونه که از آب حاصل می‌شود از مایع دیگر نمی‌شود.
 منابع مناسب برای مصرف بهترین آب، چاه‌های وسیع عمیق پرآب است. آبی که شیرین، صاف و سبک باشد و از آن چاه همیشه آب بسیار کشیده شود. همچنین قنات‌هائی که سرچشمۀ آنها دور، بلند و آب آن زیاد، شیرین، صاف و سبک باشد.
علامت سبکی و لطافت آب این است که آب شیرین بوده و سرعت جذب آن در بدن بالا باشد. خوردن آن به هضم کمک کند و اشتها را زیادت نماید. با نوشیدن آن بدن سبک شود و پس از نوشیدن آن شکم نفخ نکند.

علامت دیگر آب مناسب برای نوشیدن، سرعت پذیریش گرما و سرماست. آبی که زودتر گرم یا سرد شود، لطیف‌تر و سبک‌تر است.
حکیم اعظم‌خان در کتاب محیط اعظم منافع شرب آب را در زمان مناسب و مقدار لازم این‌گونه بیان می‌دارد:
آب رقیق‌کننده و همراهی‌کننده غذا در بدن انسان است، اخلاط را در رگ‌های باریک و در عمق بدن نفوذ می‌دهد و  بدن را مرطوب ساخته، ارواح را نشاط می‌بخشد. التهاب و گرمی معده و جگر را تسکین می‌بخشد و شوینده اخلاط غلیظ و لزج و نرم و رقیق‌کننده آن‌ها است. همچنین کمک بر دفع این اخلاط می‌نماید. بر هضم و پختگی و جذب و دفع غذاها نیز مؤثر است.
اما اگر در زمان نامناسب و زیاد خورده شود باعث ضعف اعصاب و معده، احشاء جگر، تیرگی رنگ چهره و بدن، فراموشی، کند ذهنی، خواب سنگین، سنگینی حواس و ایجاد نزله، ورم دست و پا و زیر چشم و ناراحتی کبد و استسقا است.
 حکیم بزرگ، عقیلی خراسانی در کتاب خلاصه الحکمه مفصل‌تر از سایرین به ذکر جزئیات نوشیدن آب پرداخته است.
زمان مناسب نوشیدن آب هنگام عطش صادق است و آن وقتی است که طبیعت بدن مشغول به هضم غذاست و برای رقیق ساختن غذا و رساندن آن به سایر اعضا و جبران رطوبت از دست رفته و مقابله با خشکی و کاهش حرارت بدن، آب طلب می‌نماید. عطش کاذب را اخلاط غیرطبیعی چسبیده به معده باعث می‌شود و طبیعت بدن جهت دفع آنها آب طلب می‌کند. با نوشیدن آب سرد این عطش تشدید می‌شود و اگر آب نیاشامند و بر آن صبر کنند یا اندکی آب گرم بنوشند تسکین می‌یابد. در بسیاری از موارد عطش کاذب با خوردن مواد با طبیعت گرم همچون عسل آرام می‌گردد.
نکتۀ مهم در این‌جا این است که آشامیدن آب در هنگام عطش کاذب بسیار مضر است و در این حال بهتر است شخص با استنشاق هوای سرد و مضمضه با آب خنک و اگر آرام نشد کمی آب از ظرفی که سر آن تنگ باشد بیاشامد.

زمان مناسب نوشیدن آب :
شخصی که دارای مزاج معتدل است، می‌تواند پس از یک ساعت که از صرف غذا گذشته آب بنوشد. شخص گرم‌مزاج هر زمان که عطش صادق داشته باشد و شخص سردمزاج بهتر است بیش از یک ساعت صبر نماید. حکم کلی منوط بر مزاج شخص و وجود عطش صادق می‌باشد.
اوقات ممنوع نوشیدن آب، خصوصاً آب سرد
• نوشیدن آب قبل از غذا و در هنگام غذا خوردن و یا بلافاصله پس از آن، خصوصاً اشخاصی که معده سرد دارند و بلغم در بدنشان بسیار است. در اشخاص گرم‌مزاج نوشیدن آب در مواقعی که ذکر شد اشکال ندارد.
• نوشیدن آب در صبح ناشتا؛ زیرا آن زمان معده خالی است و با جذب سریع آن سردی به اعضاء رئیسه بدن (مغز، قلب و کبد) می‌رسد. (هرچند این عمل در هوای بسیار گرم برای افرادی که جهاز هاضمه گرم دارند، چندان مضر نیست)؛ لازم به ذکر است که نوشیدن یک استکان آب جوش صبح ناشتا باعث شستشوی معده و افزایش اشتها برای صرف صبحانه است و خصوصاً که شخص بخواهد صبح شیر بخورد، نوشیدن آب جوش ضروری است.

لیوان آب• نوشیدن آب بعد از جماع خصوصاً این‌که آب سرد باشد بسیار مضر است و باعث سردی حرارت غریزی بدن می‌شود.
• پس از حمام خصوصاً که در هنگام گرمی و خالی بودن معده باشد.
• بعد از خوردن مسهل که به خاطر خروج رطوبات و مواد، بدن به زودی آب را جذب می‌نماید و باعث ضعف قوا می‌شود.
• قبل از خواب، در بین خواب و بعد از بیدار شدن از خواب که باعث به وجود آمدن اکثر امراض دماغی است و اگر آب سرد باشد باعث سردی حرارت غریزی و ضعف قوا می‌شود.
• آشامیدن آب گرم روی غذای شور و آب سرد روی غذای گرم ممنوع است و باعث عفونت غذا می‌شود و نیز آب سرد روی غذای شیرین آثار سوء به همراه دارد.
• نوشیدن آب پس از مصرف سبزیجات و میوه‌ها خصوصاً میوه‌های پرآب به جهت آن‌که همزمانی حضور جرم میوه و آب نوشیده شده باعث بروز برخی بیماری‌های پوستی می‌شود، ممنوع است.  نوشیدن آب تا وقتی خربزه، هندوانه گیلاس و انگور در معده هستند ضرر بیشتری دارد.
نکتۀ قابل ذکر این‌که امور ذکر شده در ممنوعیت مصرف آب کلی نیست؛ چرا که برخی افراد گرم‌مزاج به خاطر غلبه حرارت و یا اشخاصی که عادت به انجام این کار دارند؛ خیلی دچار مشکل نمی‌شوند. اگر چه بسیاری از این ضرر و زیان‌ها در دوران سالخوردگی بروز می‌نمایند.
فرد تشنه باید چند بار آب را مضمضه کند و اگر تسکین نیافت چند قطره آب فرو برد و اگر باز تسکین نیافت، مقدار کمی غذا، مثلاً قدری نان بخورد و بعد مقداری آب به اندازه‌ائی که عطش او تسکین یابد، نه آنکه بسیار سیراب شود. یا اینکه بهتر است آب را با چیزی مثل سویق مخلوط کنند و بخورند تا سریع در تمام بدن نفوذ نکند.

منع مصرف دو آب مختلف با هم
نوشیدن آب لطیف و سبک همراه آب سنگین و غلیظ مثل آب شهر، آب چاه، آب باران و امثال آن مناسب نیست؛ چراکه تا یکی از این آبها در معده است اگر آب متفاوت نوشیده شود باعث نفخ و قراقر و سنگینی معده می‌شود.

نوشیدن آب سرد، آب نیم‌گرم و آب گرم
بهترین آب برای نوشیدن در اشخاص سالم، آبی است که سرد معتدل باشد. روش مناسب سرد کردن آب آن است که آنرا در ظرفی ریخته و یخ را در ظرف دیگر، تا آب به صورت تماس غیرمستقیم، سرد شود، نه آنکه جرم یخ را در آب بریزند چرا که این حکم مخلوط نمودن دو آب مختلف را پیدا می‌کند. آب نیم‌گرم و گرم برای معالجه و اصلاح حال بدن مناسب است؛ نه اینکه به صورت عادت مصرف شود چرا که باعث سستی معده می‌شوند.
در مواردی که لازم است شخص قی کند یا اسهال داده شود، توصیه به نوشیدن آب گرم یا نیم گرم می‌شود. همچنین در تسکین عطش کاذب، هنگام افطار و شدت سرفه، یکی دو فنجان به آرامی آشامیدن، مسکن عطش و شدت سرفه است. در روایات توصیه به نوشیدن آب جوشیده سرد شده فرموده‌اند و از خوردن یخ نهی نموده‌اند.

آب بسیار گرم تحلیل برنده اخلاط رقیق و نفخ می‌باشد. شستشودهندۀ معده و برطرف کنندۀ تشنگی نوع سودائی و بلغم شور است. البته مصرف زیاد آن موجب سستی معده و لاغری بدن میشود.

نکاتی در شیوۀ نوشیدن آب
آب را نباید به یک نفس و سرعت زیاد نوشید بلکه باید به تدریج واقلاً به سه نفس آنرا خورد. این مطلب در روایات زیادی مورد تأکید قرار گرفته. پیامبر فرموده‌اند آب را به آرامی بمکید و نبلعید؛ چرا که بلعیدن آن موجب بیماری کبد می‌شود. در این موقع نباید در ظرف آب نفس کشید تا بخار نفس بدان رسد و فوت بر آب نکند. خوابیده آب خوردن به هر شکل مضر است. لازم است شخص اجتناب کند از آشامیدن آب از ظرف سر تنگ یا اینکه سر را بلند کند و دهان را باز کرده و آب را از دور بریزد که به حلق ریخته شود و فرو برد که این بسیار مضر است، بلکه باید لب را به ظرف آب گذارد و بنوشد نه اینکه دهان را در ظرف آب کرده بیاشامد، همچنین آب را باید نشسته نوشید.

ظرف مناسب
پیاله و کاسۀ چینی یا قدح سفالی که ترجیحاً سفید رنگ بوده و آب داخل آن پیدا باشد و شکل ظرف بهتر است به شکلی باشد که پائین آن تنگ و دهانۀ آن گشاد که آب کمی در آن گنجد و در نظر زیاد بیاید و شخص را از مشاهدۀ آن سیری حاصل گردد و از خوردن آب کم سیراب شود.

/ 1 نظر / 24 بازدید

ممنون.تبلیغ درتلویزیون